Ksiądz Andrzej Niwa
Ksiądz Andrzej Niwa
Kapłan diecezji tarnowskiej, kapelan służby stałej Wojska Polskiego, podpułkownik (pośmiertnie)
1900 Chechły k. Ropczyc · 1940 Charków
Od 1931 roku zawodowy kapelan Wojska Polskiego – w KOP, Prużanie, Ostrowie Wielkopolskim i Tarnowie. Po 17 września 1939 roku w niewoli sowieckiej w Złoczowie i Starobielsku; zamordowany wiosną 1940 roku w Charkowie. Jeden z 29 kapelanów objętych procesem beatyfikacyjnym.
Pochodzenie i formacja
Urodził się 26 listopada 1900 roku w Chechłach koło Ropczyc, jako jedno z ośmiorga dzieci rolników, Jana i Antoniny z domu Ochab.1
W 1911 roku podjął naukę w Gimnazjum w Stanisławowie. Po roku nauki przeniósł się do Gimnazjum im. Franciszka Józefa I w Dębicy. 2 lipca 1919 roku, już w wolnej Polsce, uzyskał świadectwo dojrzałości w Państwowym Gimnazjum w Dębicy. 4 września 1919 roku wstąpił do Seminarium Duchownego w Tarnowie. 29 czerwca 1923 roku otrzymał święcenia kapłańskie z rąk biskupa tarnowskiego Leona Wałęgi. Mszę Świętą prymicyjną odprawił w kościele pw. Przemienienia Pańskiego w Ropczycach, parafialnej świątyni jego rodzinnej wsi Chechły.1
Kapłaństwo w diecezji tarnowskiej
Od 1 sierpnia 1923 roku był wikariuszem w parafii pw. Świętej Małgorzaty w Nowym Sączu. W dniach 21–23 sierpnia 1927 roku uczestniczył w Pierwszym Synodzie Diecezji Tarnowskiej. Od 1 listopada 1927 roku był wikariuszem w parafii pw. Świętego Jana Chrzciciela w Łącku, a od 1 sierpnia 1928 roku w parafii pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Krużlowej.2
1 sierpnia 1929 roku mianowano go wikariuszem w parafii pw. Świętego Piotra i Pawła w Uściu Solnym. 30 lipca 1930 roku został mianowany proboszczem parafii pw. Świętego Józefa w Woli Podgórskiej. Stanowisko to pełnił do 10 listopada 1930 roku.2
Służba w Wojsku Polskim
Zarządzeniem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego z dnia 1 września 1927 roku został przeniesiony z pospolitego ruszenia do rezerwy duchowieństwa wojskowego i mianowany kapelanem rezerwy (ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 roku).3
1 lutego 1931 roku otrzymał powołanie do służby czynnej w Wojsku Polskim. Skierowano go do służby w Korpusie Ochrony Pogranicza. Został kapelanem batalionu KOP „Sienkiewicze” w Sienkiewiczach, wchodzącego w skład Brygady KOP „Polesie”. 1 grudnia 1931 roku mianowano go administratorem parafii wojskowej pw. Świętych Piotra i Pawła w Prużanie na Polesiu. Pełnił opiekę duszpasterską nad żołnierzami stacjonującego w tym mieście 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich. 12 czerwca 1934 roku został przemianowany na zawodowego kapelana w stopniu kapelana (ze starszeństwem z dniem 1 marca 1931 roku).4
Od 16 maja 1936 roku był proboszczem parafii wojskowej pw. Świętego Mikołaja w Ostrowie Wielkopolskim. Miał pod opieką kapłańską żołnierzy trzech pułków stacjonujących w trzech garnizonach: 60 Pułku Piechoty Wielkopolskiej w Ostrowie, 56 Pułku Piechoty Wielkopolskiej w Krotoszynie i 70 Pułku Piechoty w Pleszewie.4
2 lipca 1936 roku wszedł w skład zarządu ostrowskiego koła Polskiego Białego Krzyża. W maju 1938 roku wybrano go w skład powiatowego prezydium Komitetu Budowy Ścigacza Torpedowego „Poznań”. Był także członkiem ostrowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Opieki nad Grobami Bohaterów. 27 lipca 1939 roku przekazał ostrowską parafię ks. Wacławowi Jabłońskiemu i wyjechał do Tarnowa, gdzie objął stanowisko proboszcza parafii wojskowej pw. Świętego Wojciecha.5
Wrzesień 1939 i niewola
Nie jest znany jego przydział we wrześniu 1939 roku. Po 17 września 1939 roku w nieustalonych okolicznościach dostał się do niewoli sowieckiej. Osadzono go w obozie jenieckim na zamku w Złoczowie, skąd przekazał rodzinie pocztówkę noszącą datę 9 października 1939 roku:6
Złoczów dn. 9 X 39. Kochani Rodzice! Jestem dzięki Bogu dosyć zdrów. Powodzenie jak zwykle w niewoli. Proszę o zwiezienie moich rzeczy z Tarnowa. Ewentualnie sprzedać kawałek pola i budować dom. Kiedy wrócę nie wiem. Jak P. Bóg pozwoli to napiszę więcej. Proszę być o mnie spokojnym i modlić się, aby P. Bóg pozwolił mi przetrwać i zdrowo do Was powrócić. Zasyłam wszystkim serdeczne pozdrowienia. Bogu Was oddaję. Serdecznie Was całuję.
Pocztówka ze Złoczowa, 9 października 1939
Ze Złoczowa został przewieziony do obozu specjalnego NKWD w Starobielsku. Stamtąd wysłał rodzinie pocztówkę z datą 1 grudnia 1939 roku:7
Starobielsk 1 XII 39. Kochani Rodzice i Wichtuś. Jestem na terenie Rosji dosyć zdrów. Ciekawym co u Was słychać, jak Wasze zdrowie, zwłaszcza Rodziców. Co z moim mieszkaniem w Tarnowie. Jeżeli będzie potrzeba, to mogę do Was przesłać pełnomocnictwo na sprzedaż pola lub zaciągnijcie pożyczkę, jak wrócę to wszystko wyrównam. Nie chciałbym, by z mojej winy cierpieli Rodzice biedę. Adres swój podaję po rosyjsku. (…) Proszę o pamięć w modlitwie i życzę Wesołych Świąt.
Pocztówka ze Starobielska, 1 grudnia 1939
Nie został wywieziony z obozu przed Wigilią Bożego Narodzenia 1939 roku, tak jak inni kapelani, co może świadczyć o tym, że udało mu się ukryć przed funkcjonariuszami NKWD swój stan kapłański.8
Śmierć
Między 5 kwietnia a 12 maja 1940 roku, na podstawie wykazu NKWD sporządzonego w Moskwie, został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Charkowskiego. Jego nazwisko figuruje w wykazie akt ewidencyjnych jeńców wojennych, którzy opuścili obóz w Starobielsku, pod pozycją 2381.9 Został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w budynku Obwodowego Zarządu NKWD w Charkowie. Ciało kapłana wrzucono do dołu śmierci w Piatichatkach pod Charkowem – obecnie Polski Cmentarz Wojenny w Charkowie.1
W liście do rodziny z 11 stycznia 1950 roku Biskup Polowy Wojsk Polskich Józef Gawlina nazwał go jednym z najlepszych księży kapelanów wojskowych.10 Ksiądz Bernardyn Dziedziak, kolega kursowy księdza Niwy z tarnowskiego Seminarium Duchownego, w piśmie z maja 1985 roku napisał:11
Był człowiekiem dobrym, uprzejmym, cichym, był kolegą uczynnym. Odznaczał się duchem ofiary i poświęcenia. Przez wszystkich kochany jako «ksiądz Jędruś».
Ks. Bernardyn Dziedziak, maj 1985
Awans i upamiętnienie
5 października 2007 roku minister obrony narodowej Aleksander Szczygło awansował go pośmiertnie na stopień podpułkownika. Awans ogłoszono 9 listopada 2007 roku w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.12
1 listopada 1989 roku na ścianie kościoła pw. Przemienienia Pańskiego w Ropczycach wmurowano tablicę pamiątkową poświęconą ks. Andrzejowi Niwie, ufundowaną przez Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Ropczyckiej.13
Jego nazwisko umieszczono na tablicy w Katedrze Polowej Wojska Polskiego upamiętniającej kapelanów wojskowych poległych i zamordowanych w latach 1939–1956 pod okupacją sowiecką oraz na tablicy w bazylice katedralnej pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowie poświęconej pamięci kapłanów diecezji tarnowskiej, którzy zginęli śmiercią męczeńską za Kościół i Ojczyznę, oraz na tablicy w kościele pw. Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika w Sankt Petersburgu, na której umieszczono nazwiska 425 księży – ofiar sowieckiego reżimu, a także na tablicy w kościele pw. Matki Bożej Królowej Polski w Rzeszowie poświęconej kapelanom Wojska Polskiego urodzonym bądź posługującym na Podkarpaciu, ofiarom zbrodni katyńskiej 1940 r., którą 4 listopada 2019 roku odsłonił i poświęcił Biskup Polowy Wojska Polskiego generał brygady Józef Guzdek, oraz na tablicy w kościele pw. Świętej Jadwigi w Dębicy poświęconej kapelanom Wojska Polskiego związanym z Dębicą, ofiarom Zbrodni Katyńskiej, odsłoniętej 1 marca 2020 roku.13
Tabliczki epitafijne z jego nazwiskiem znajdują się na ścianie Kaplicy Katyńskiej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie, na Polskim Cmentarzu Wojennym w Charkowie i na Katyńskiej Ścianie Pamięci w krakowskim kościele garnizonowym pw. Świętej Agnieszki.13
9 kwietnia 2010 roku na placu im. Mikołajkowów w Dębicy, w 70. rocznicę zbrodni katyńskiej, w ramach ogólnopolskiego programu edukacyjnego „Katyń… ocalić od zapomnienia” posadzono 13 dębów pamięci. Jeden z nich został opatrzony tablicą z imieniem i nazwiskiem ks. Andrzeja Niwy.13
Przypisy
- B. Szwedo, Wierni do końca. Kapelani wojskowi ofiary zbrodni katyńskiej, Warszawa 2020, biogram ks. Andrzeja Niwy. numer strony do uzupełnienia
- Schematyzmy diecezji tarnowskiej 1923–1931; B. Szwedo, dz. cyt. sygnatura do uzupełnienia
- Zarządzenie Prezydenta RP nr B.P.L 10409.III K.B.L. 4342 z 1 września 1927 r. (przeniesienie do rezerwy duchowieństwa wojskowego).
- Akta personalne ks. A. Niwy, Wojskowe Biuro Historyczne – Centralne Archiwum Wojskowe. sygnatura do uzupełnienia
- Prasa ostrowska 1936–1939; B. Szwedo, dz. cyt. tytuły do uzupełnienia
- Pocztówka ks. A. Niwy do rodziców, Złoczów, 9 X 1939 (cyt. za: B. Szwedo, dz. cyt.).
- Pocztówka ks. A. Niwy do rodziców, Starobielsk, 1 XII 1939 (cyt. za: B. Szwedo, dz. cyt.).
- O wywózce kapelanów z obozów w Wigilię 1939 r.: B. Szwedo, dz. cyt., część wstępna.
- Wykaz akt ewidencyjnych jeńców wojennych, którzy opuścili obóz NKWD w Starobielsku, poz. 2381 (tzw. lista starobielska).
- List bpa polowego Józefa Gawliny do rodziny ks. A. Niwy, 11 I 1950 (cyt. za: B. Szwedo, dz. cyt.).
- Pismo ks. Bernardyna Dziedziaka, maj 1985 (cyt. za: B. Szwedo, dz. cyt.).
- Decyzja ministra obrony narodowej z 5 X 2007 r. o pośmiertnym mianowaniu; uroczystość „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”, Warszawa, 9–10 XI 2007.
- Dokumentacja upamiętnień: Stowarzyszenie Pamięć Kapelanów Katyńskich; zob. relacje w dziale Zobacz także.
Źródła do tego biogramu
- Szwedo Bogusław, Wierni do końca. Kapelani wojskowi ofiary zbrodni katyńskiej, Warszawa 2020 – podstawa biogramu, publikowany za zgodą autora.
- Wykaz akt ewidencyjnych jeńców wojennych, którzy opuścili obóz w Starobielsku (lista starobielska) – poz. 2381.
- Korespondencja obozowa ks. A. Niwy (Złoczów, 9 X 1939; Starobielsk, 1 XII 1939) – cytowana w biogramie.
- Bibliografia serwisu – pozycje dotyczące obozu w Starobielsku i zbrodni w Charkowie.
- Relacja: Łącko – upamiętnienie ks. ppłk. Andrzeja Niwy (2025)
