Ksiądz Ryszard Paszko

Urodzony 1 czerwca 1878 roku w Stokach koło Piotrkowa. Syn Adolfa Paszke (Paschke), nauczyciela i Karoliny z d. Köbernick. Minister Spraw Wewnętrznych dekretem nr AE.1931/22 z dnia 10 marca 1922 roku zezwolił mu na zmianę rodowego nazwiska Paszke na Paszko.

W 1886 roku podjął naukę w Gimnazjum Klasycznym w Łodzi. Od 1891 roku, po przedwczesnej śmierci ojca zarobkował udzielaniem korepetycji. W czerwcu 1895 roku zdał egzamin dojrzałości. W tym samym roku podjął studia na Wydziale Teologii Ewangelickiej na Uniwersytecie w Dorpacie. Od 1899 roku studiował jednocześnie na Wydziale Historyczno-Filologicznym.

Należał do Korporacji Akademickiej Konwent Polonia. W 1900 roku uzyskał dyplom i stopień naukowy kandydata teologii za pracę historyczną w języku niemieckim „Kardynał Hozjusz i początki kontrreformacji w Polsce”.

Pastor w Zgierzu, Tomaszowie i Kole

24 czerwca 1900 roku został ordynowany na księdza wyznania ewangelicko- augsburskiego przez superintendenta Ernesta Bursche w kościele ewangelicko-augsburskim w Zgierzu i mianowany wikariuszem tej parafii. Od 1 stycznia 1902 roku był wikariuszem w Tomaszowie Rawskim (obecnie Tomaszów Mazowiecki).

Był również nauczycielem religii wyznania ewangelicko-augsburskiego w miejscowej czteroklasowej przygotowawczej Szkole Aleksandrowskiej. Na prośbę miejscowych parafian zaczął odprawiać nabożeństwa w języku polskim.

W wyniku prośby Kolegium Kościelnego filiału w Kole 1 lipca 1903 roku został mianowany administratorem zboru Babiak i filialnych zborów w Izbicy i w Kole z miejscem zamieszkania w Kole. W parafiach tych zakładał szkoły ewangelickie z językiem wykładowym polskim. Był nauczycielem religii ewangelicko-augsburskiej w Szkole Realnej w Kole.

Prowadził działalność patriotyczną w celu promowania polskości. Już w 1906 roku do rosyjskiego generała-gubernatora wojennego guberni kaliskiej przychodziły na niego skargi: Pastor Paszke, nie bacząc na to, że we wsi Szarłotowo mieszkają Niemcy -koloniści, rozkazał kantorowi, który się zajmuje nauczaniem dzieci w tej wsi, uczyć ich więcej po polsku, niż po rosyjsku (Wojskowe Biuro Historyczne, sygn. AP I.480.772).

Aresztowanie i obozy w Dänholm i Celle

Za pisemne protesty przeciwko biciu ludności polskiej przez żołnierzy i urzędników niemieckich został aresztowany 27 lipca 1915 roku przez Niemców, którzy zajęli Koło w 1914 roku. Zarzucono mu działalność niepodległościową – w czasie kazania w Kole powiedział, że „będzie Polska wolna i niepodległa”. 29 lipca 1915 roku został osadzony w obozie jeńców cywilnych na wyspie Dänholm na Bałtyku pod Stralsundem.

Po jego aresztowaniu Rada Opiekuńcza Szkoły Realnej w Kole wystawiła taką opinię: Rada Opiekuńcza Szkoły Realnej (dawniej handlowej) w Kole jednomyślnie zaświadcza, że Pan pastor Ryszard Paszke od roku szkolnego 1903 był nauczycielem Szkoły (najpierw rosyjskiej z prawami, następnie polskiej), a to niezależnie od obowiązków pastora i nauczyciela religii ewangelicko-augsburskiej, że w roku 1910 wszedł do Rady Opiekuńczej jako sekretarz i przedstawiciel tejże Rady Pedagogicznej i że wreszcie na rok szkolny 1914/15, czyli przed samą wojną, został przedstawiony do zatwierdzenia władzom jako kierownik Szkoły.

Z zadowoleniem stwierdzamy, że Pan Pastor Paszke przyczynił się bardzo do podniesienia naukowego i moralnego poziomu Szkoły, której dobro i rozwój miał tylko na celu i że stał wiernie i niezachwianie na straży Polskiej Uczelni. Pan Pastor Paszke opuszcza Koło z przyczyn od siebie i Rady niezależnych (WBH, sygn. AP I.480.772).

26 sierpnia 1915 roku przewieziono go do zamku Celle pod Hanowerem, gdzie Niemcy internowali osoby z wielu okupowanych przez nich krajów. Przekonał więzionych tam Polaków, którzy będąc poddanymi rosyjskimi, zostali ewidencji zapisani jako Rosjanie, aby stworzyli własną grupę narodową.

Przyczynił się do założenia Bratniej Pomocy dla Cywilnych Jeńców Polskich Internowanych w Obozie na Zamku w Celle i został jej sekretarzem. Bratnia Pomoc zajmowała się m.in. zbieraniem wśród więźniów funduszy na nieodzowne potrzeby, jak np. zakup bielizny i ciepłych ubrań, dla tych którzy nie otrzymywali i nie otrzymywali z rodzinnych domów żadnej pomocy. Organizował obchody świąt narodowych i prowadził bibliotekę.

Łomża i Łódź pod niemieckim dozorem

24 czerwca 1916 roku został zwolniony w wyniku starań Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie. Pozbawiono go prawa powrotu do Koła i wymuszono złożenie rezygnacji z posługi duszpasterskiej w Kole i okolicznych zborach ewangelickich. 20 sierpnia 1916 roku został mianowany administratorem parafii ewangelicko-augsburskiej w Łomży, wtedy wyludnionej z powodu zarządzonej w 1915 roku przymusowej ewakuacji mieszkańców miasta w głąb Rosji. Był nauczycielem religii i łaciny w miejscowym gimnazjum męskim. Od końca 1916 roku działał w Polskiej Organizacji Wojskowej w Łomży.

Po traktacie brzeskim, zawartym 9 lutego 1918 roku pomiędzy Cesarstwem Niemieckim, Austro-Węgrami, ich sojusznikami (Bułgarią i Turcją) a Ukraińska Republika Ludową, którego efektem było oderwanie Chełmszczyzny od Królestwa Polskiego, odprawił nadzwyczajne nabożeństwo, na zakończenie którego odśpiewano Rotę. Za ten czyn okupacyjne władze niemieckie wymogły na Konsystorzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie odwołanie go z funkcji administratora parafii w Łomży, co nastąpiło 4 marca 1918 roku.

Szef niemieckiej administracji przy Generał-Gubernatorstwie Warszawskim z dniem 1 kwietnia 1918 roku zabronił mu przebywać w powiatach łomżyńskim, kolneńskim, mazowieckim, ostrowskim i szczuczyńskim. Wyjechał do Łodzi, gdzie został oddany pod dozór policyjny, bez zgody na opuszczanie miasta. Poświęcił się pracy pedagogicznej jako nauczyciel religii, łaciny, historii Polski i historii powszechnej w Wyższej Szkole Realnej Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi. Był członkiem Rady Opiekuńczej Łódzkiego Stowarzyszenia Popierania Średniego Wykształcenia Handlowego, które prowadziło Szkołę Realną.

Naczelny Kapelan Wyznania Ewangelicko-Augsburskiego

Do Wojska Polskiego zgłosił się 4 listopada 1918 roku. W podaniu do Ministerstwa Spraw Wojskowych rządu powołanego przez Radę Regencyjną napisał: Na wypadek, gdyby Ministerium dla Spraw Wojskowych postanowiło powołać do życia instytucję kapelanów ewangelickich w wojsku polskim, śpieszę oddać się do dyspozycji Ministerium.

Załączył do podania memoriał o potrzebie powołania do życia w Wojsku Polskim instytucji ewangelickich kapelanów wojskowych. Ze względów formalnych nie został wówczas przyjęty do służby wojskowej. Po opuszczeniu ziem polskich przez okupantów niemieckich został włączony do listy pastorów Warszawskiego Ewangelicko-Augsburskiego Okręgu Konsystorskiego.

25 września 1919 roku został przyjęty do Wojska Polskiego. Mianowano go Naczelnym Kapelanem Wyznania Ewangelicko-Augsburskiego i kierownikiem Głównego Urzędu Duszpasterskiego dla Wyznania Ewangelicko-Augsburskiego w Departamencie I Mobilizacyjno-Organizacyjnym w Sekcji Religijno-Wyznaniowej Ministerstwa Spraw Wojskowych. Otrzymał stopień podpułkownika kapelana.

Uroczyste wprowadzenie na urząd przez superintendenta generalnego ks. Juliusza Bursche w asyście ks. prefekta Adolfa Ronthalera i ks. radcy Augusta Lotha nastąpiło 26 października 1919 roku podczas uroczystego nabożeństwa w warszawskiej świątyni ewangelickiej pw. Świętej Trójcy, przy udziale władz wojskowych i państwowych oraz żołnierzy i cywilnej ludności ewangelickiej. Uroczystość ta oznaczała inaugurację działalności ewangelickich kapelanów w Wojsku Polskim.

Gdy w marcu 1920 roku Sekcję Religijno-Wyznaniową wydzielono z Departamentu I Mobilizacyjnego i utworzono Sekcję Wyznań Obcych Ministerstwa Spraw Wojskowych, protestował z powodu jej niezbyt fortunnej nazwy. Wkrótce otrzymała ona nazwę Sekcji Wyznań Niekatolickich.

Rozpoczął starania o przydzielenie dla żołnierzy ewangelików nieczynnej cerkwi prawosławnej przy ul. Puławskiej, w pobliżu lotniska mokotowskim. Kiedy to nastąpiło, 1 stycznia 1921 roku został odkomenderowany do jednoczesnego pełnienia funkcji duszpasterskich przy tej świątyni, która otrzymała status ewangelickiego kościoła garnizonowego pw. Wniebowstąpienia Pańskiego.

Z inicjatywy jego żony Lidii przy kościele powstało Koło Opieki nad Żołnierzem Ewangelikiem. Był również szefem działu Duszpasterstwa Ewangelickiego w Okręgu Generalnym Warszawskim. 1 lipca 1921 roku został zweryfikowany w stopniu naczelnego kapelana (pułkownika) ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku. 8 sierpnia 1922 roku w związku z rozkazem Ministra Spraw Wojskowych „O ustaleniu nazw i stopni duchowieństwa wojskowego” został przemianowany na stopień seniora (pułkownika).

Kierował również pięcioma okręgami wojskowego duszpasterstwa ewangelicko-augsburskiego na terenie kraju.

Jubileusz 25-lecia pracy duszpasterskiej

W 1924 roku w związku ze zbliżającym się jubileuszem 25-lecia jego pracy duszpasterskiej, grono filistrów z korporacji „Konwent Polonia”, działającej najpierw przy Uniwersytecie w Dorpacie, a od 1919 roku przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zwróciło się do ministra spraw wojskowych o nadanie filistrowi, ks. seniorowi Ryszardowi Paszko, stopnia generała brygady lub choćby tylko tytularnego stopnia generała. Nie było to możliwe ponieważ struktura organizacyjna Ministerstwa Spraw Wojskowych nie przewidywała stopnia generała dla kierownika Głównego Urzędu Duszpasterskiego dla Wyznania Ewangelicko-Augsburskiego.

12 czerwca 1925 roku z okazji 25-lecia jego pracy kapłańskiej, minister spraw wojskowych generał dywizji Władysław Sikorski wydał specjalny rozkaz, w którym napisał:

Dnia 24 czerwca roku bieżącego mija 25 lat, jak Ks. Senior Paszko Ryszard rozpoczął służbę Bogu i Polsce w charakterze duchownego wyznania ewangelicko-augsburskiego. W latach niewoli jako duchowny i nauczyciel, zawsze podkreślał zasady narodowe, nie lękając się prześladowań zaborców, tak moskiewskich jak pruskich, stwierdzając swe przekonania zesłaniem do obozu wojennego jeńców w Celle pod Hanowerem. Z uderzeniem wielkiej godziny naszego wyzwolenia, Ks. Senior Paszko staje samorzutnie w szeregach wojska narodowego, utwierdzając żołnierzy współwyznawców w wierze i obowiązkach względem Rzeczypospolitej. Obdarzony Oficerskim Krzyżem „Polonia Restituta” za zasługi położone dla Rzeczypospolitej na polu organizacji duszpasterskiej w armii, Ks. Senior Paszko jako naczelny kapelan wyznania ewangelicko-augsburskiego i Szef Głównego Wojskowego Urzędu Duszpasterstwa wyznania ewangelicko-augsburskiego, może dziś z poczuciem własnej wartości spojrzeć na 25-lecie swej pracy kapłańskiej. Wyrażając mu w dniu jubileuszu kapłańskiego swe uznanie i podziękowanie w imieniu służby, żywię nadzieję, że w przyszłości zawsze spotkam Ks. Seniora Paszko na wybitnym stanowisku tak odpowiedzialnej, lecz wdzięcznej i radosnej pracy duszpasterskiej w wojsku.

Rozkaz ministra spraw wojskowych gen. dyw. Władysława Sikorskiego, 12 czerwca 1925 roku

Ostatnie lata służby i stan spoczynku w Sulejówku

Dzięki jego staraniom, 2 listopada 1925 roku trumnę ze zwłokami Nieznanego Żołnierza odprowadzili na miejsce wiecznego spoczynku pod arkady kolumnady Pałacu Saskiego naczelni kapelani i przedstawiciele wszystkich chrześcijańskich wyznań. Początkowo planowano, że w kondukcie pogrzebowym weźmie udział wyłącznie duchowieństwo rzymskokatolickie.

W 1926 roku był inspiratorem wydania i głównym autorem Śpiewnika i modlitewnika dla ewangelików w Wojsku Polskiem, a w dwa lata później Melodii do Śpiewnika i modlitewnika, przydzielanych żołnierzom ewangelikom. Był członkiem Komitetu Organizacyjnego Zjazdu Byłych Więźniów Ideowych z lat 1914–1921 i przewodniczącym Grupy Celle. Zjazd ten odbył się w Warszawie 10 listopada 1928. 30 września 1929 roku został przeniesiony w stan spoczynku. Osiadł wraz z rodziną w Sulejówku pod Warszawą. Był członkiem Zarządu Stowarzyszenia Przyjaciół Sulejówka. Został wybrany do Rady Gminy Okuniew.

W sowieckiej niewoli: Putywl i Kozielsk

7 września 1939 roku ubrany w mundur wojskowy opuścił Sulejówek i udał się w kierunku Lublina. W drugiej połowie września 1939 roku oddział Wojska Polskiego, do którego się dołączył, został otoczony przez oddziały sowieckie. Po wzięciu do niewoli został osadzony w obozie rozdzielczym dla jeńców polskich w Putywlu.

Jego nazwisko znajduje się na liście jeńców wojennych i wyższych oficerów przebywających w tym obozie, sporządzonej 28 października 1939 roku. Współwięzień z Putywla, Stanisław Swianiewicz w książce W cieniu Katynia napisał:

Pastor płk Peszko otaczany był powszechnym szacunkiem i sympatią w obozie. Został potem przewieziony razem z nami do Kozielska, gdzie podzielił los rzymskokatolickich kapelanów wojskowych. Razem z nimi został w noc wigilijną w 1939 roku wywieziony w nieznanym kierunku.

Stanisław Swianiewicz, „W cieniu Katynia”

W listopadzie 1939 roku przewieziono go do obozu specjalnego NKWD w Kozielsku. 21 listopada 1939 napisał list do rodziny:

Kozielsk 21 XI 39.
Najdrożsi wy moi! Znajduje się jeszcze w ZSRR tj. w Rosji Sowieckiej, mam jednak nadzieję, że wkrótce wyjadę do Polski i jest możliwość, że jeszcze przed świętami będę w domu. Jestem zupełnie zdrów i czuje się nieźle; wierzcie mi, że przebywam tu w stosunkowo pomyślnych warunkach. Tęsknie tylko za Domem i za Wami, bliskimi sercu mojemu i męczy mnie brak wiadomości od Was wszystkich. Czy wszyscy żyją i są zdrowi? Jak sobie radzicie bez emerytury? Jak się powodzi Wam w Sulejówku? Jak Mamie i rodzeństwu mojemu? Jak Mama Zdzisława przetrzymała wrzesień i gdzie mieszka obecnie? A przede wszystkim – czy jestem dziadkiem i jak się czuje Stasia i wnuczka (wzgl. wnuk)? Odpiszcie zaraz, a jeśliby przyjazd mój uległ opóźnieniu, piszcie co miesiąc. Niepokoi mnie myśl, kiedy i na jakich warunkach wrócił do domu Janusz, czy uczęszcza do liceum i jak mu się powodzi w szkole. (...) Dajcie znać o mnie całej rodzinie i pozdrówcie ich ode mnie. Pieniędzy nie potrzebuję, mam jeszcze kilkaset zł., z których lwią część przywiozę do domu. Ściskam Was serdecznie Ryszard.

List ks. Ryszarda Paszko do rodziny, Kozielsk, 21 listopada 1939 roku

W drugim liście zapewnia rodzinę: Zobaczymy się na święta Bożego Narodzenia. Przyrzekają to nam.

Jego nazwisko znajduje się na liczącej 41 osób „Liście jeńców wojennych przetrzymywanych w obozie kozielskim, którzy mają zostać wysłani do obozu ostaszkowskiego” z 16 grudnia 1939 roku.

Ostaszków i śmierć w Kalininie

23 grudnia 1939 roku, przed świętami Bożego Narodzenia, został odizolowany od reszty jeńców i odesłany w 41-osobowej grupie więźniów, w tym dziewięciu kapelanów, do obozu w Ostaszkowie, gdzie przybył 29 grudnia 1939 roku. Między 16 a 19 kwietnia 1940 roku, na podstawie wykazu NKWD sporządzonego w Moskwie, odesłano go do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Kalinińskiego.

Jego nazwisko znajduje się na Liście Wywozowej NKWD nr 027/3 z 13 kwietnia 1940 roku, pozycja 33 (sprawa nr 5883). Między 17 a 21 kwietnia 1940 roku został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w budynku Obwodowego Zarządu NKWD w Kalininie (obecnie Twer). Ciało pastora wrzucono do dołu śmierci w Miednoje – obecnie Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje.

Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim przy ul. Młynarskiej w Warszawie.

Odznaczenia, awans pośmiertny i upamiętnienie

Był odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (31 grudnia 1923 roku), Medalem za Wojnę 1918–1921 i Odznaką Pamiątkową Więźniów Ideowych. W 1998 roku pośmiertnie został odznaczony tytułem „Zasłużony dla miasta Sulejówek”.

Postanowieniem numer 112-48-07 Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 roku został pośmiertnie mianowany na stopień generała brygady. Awans ogłoszono 9 listopada 2007 roku w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

Jego nazwisko umieszczono na tablicy księży ewangelików zamordowanych w czasie II wojny światowej w kościele pw. Zbawiciela w Bielsku-Białej, który jest kościołem biskupim diecezji cieszyńskiej Kościoła Ewangelickiego-Augsburskiego oraz na tablicy w kościele pw. Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika w Sankt Petersburgu, na której umieszczono nazwiska 425 księży – ofiar sowieckiego reżimu, a także na tablicy w Sulejówku, upamiętniającej mieszkańców miasta zamordowanych w Katyniu.

W 2000 roku odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą jego pamięci w kościele ewangelickim w Kole. 12 listopada 2006 z okazji święta niepodległości Ewangelickie Duszpasterstwo Wojskowe nadało kaplicy ewangelickiej Żołnierza Polskiego przy ul. Nowowiejskiej 26 w Warszawie imię księdza seniora pułkownika Ryszarda Paszko.

Tabliczki epitafijne z jego nazwiskiem znajdują się na ścianie Kaplicy Katyńskiej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie i na Polskim Cmentarzu Wojennym w Miednoje. W 1991 roku jego nazwisko umieszczono na tabliczce na Katyńskiej Ścianie Pamięci w kościele garnizonowym pw. Świętej Agnieszki w Krakowie.

W ramach programu edukacyjnego „Katyń... ocalić od zapomnienia” posadzono Dąb Pamięci upamiętniający jego postać przy Gimnazjum nr 1 w Rogoźnie. 12 maja 2019 roku obok Kaplicy Ukrzyżowania na terenie Sanktuarium Matki Bożej Kalwaryjskiej i Znalezienia Krzyża Świętego w Kalwarii Pacławskiej posadzono 33 Dęby Pamięci, tworząc Aleję Dębów Pamięci Kapelanów Katyńskich. Przed jednym z nich znajduje się tabliczka imienna poświęcona pastorowi Ryszardowi Paszko.

Rodzina

Był żonaty (w 1908 roku) z Lidią z d. Denel (1889–1966). Miał troje dzieci: Bohdana (1909–1939), doktora medycyny, kapitana WP, naczelnego lekarza 6 pułku ułanów, który poległ 16 września 1939 roku w Starym Polesiu na skraju Puszczy Kampinoskiej, Halinę (1913–2009), zamężną Iwaniuk i Janusza (1921–2007), podporucznika AK, ps. „Zadora”, który w Powstaniu Warszawskim walczył w pułku „Baszta”, pracownika Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej.