Ksiądz Edmund Nowak
Kapłan diecezji kujawsko-kaliskiej (włocławskiej), proboszcz (podpułkownik) służby stałej WP, pułkownik (pośmiertnie).
Urodzony 3 grudnia 1891 roku w Półwiosku Starym w powiecie konińskim. Syn rolników, Franciszka i Zuzanny z d. Przędzik.
Od 1906 roku uczęszczał do progimnazjum w Koninie, Szkoły Handlowej w Kaliszu, a następnie do Gimnazjum im. Piusa X we Włocławku, które pełniło funkcję Niższego Seminarium Duchownego diecezji kujawsko- kaliskiej.
W 1909 roku wstąpił do Seminarium Duchownego we Włocławku. 25 marca 1915 roku we włocławskiej bazylice katedralnej otrzymał święcenia kapłańskie z rąk biskupa kujawsko-kaliskiego Stanisława Zdzitowieckiego.
W 1909 roku wstąpił do Seminarium Duchownego we Włocławku. 25 marca 1915 roku we włocławskiej bazylice katedralnej otrzymał święcenia kapłańskie z rąk biskupa kujawsko-kaliskiego Stanisława Zdzitowieckiego.
Po uzyskaniu święceń pracował jako wikariusz i katecheta w parafii pw. Przemienienia Pańskiego w Aleksandrowie Kujawskim. Przeciwstawiał się zarządzeniom okupacyjnych władz niemieckich usiłujących wprowadzić do szkół pacierz i naukę religii w języku niemieckim. Był za to trzykrotnie aresztowany.
Założył w parafii Towarzystwo Pań Zachowawczyń i Wychowawczyń Czystej Młodzieży zajmujące się działalnością oświatową. Od 1916 roku był wikariuszem w parafii katedralnej we Włocławku. Założył w tym mieście na Glinkach szkołę kroju i szycia oraz dwie polskie szkoły ludowe, które utrzymywał ze swoich środków.
Pod koniec 1916 roku został przeniesiony na wikariat w parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Dłutowie koło Pabianic, gdzie założył dwie szkoły, trzy ochronki oraz bibliotekę. Od 1917 roku był wikariuszem w parafii pw. Świętej Marii Magdaleny w Działoszynie. Współpracował z miejscową komórką Polskiej Organizacji Wojskowej.
W 1918 roku przeniesiono go na wikariat w parafii pw. Świętego Idziego w Brzeźnie koło Sieradza. W parafii założył kooperatywę spółdzielczą, dom ludowy, czytelnię, bibliotekę oraz kółka rolnicze. Gdy po orędziu prezydenta Woodrowa Wilsona z 8 stycznia 1918 roku okupanci niemieccy starali się wywieźć z Polski resztki zboża, wezwał parafian do bojkotu tej rekwizycji. Został internowany przez landrata sieradzkiego. Zwolniono go po interwencji ziemian i groźnej postawie ludności.
Kapelan Wojska Polskiego
5 maja 1920 roku ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego. Został kapelanem 3 pułku ułanów. W jego szeregach wziął udział w wyprawie kijowskiej i ciężkich walkach odwrotowych na Lubelszczyznę. Po zwycięskiej Bitwie Warszawskiej uczestniczył w pościgu za wojskami bolszewickimi aż na Wileńszczyznę. Po zawarciu rozejmu stacjonował wraz z pułkiem na linii demarkacyjnej do połowy 1921 roku. Był również kapelanem w szpitalu zakaźnym 2 pułku piechoty Legionów w Grodnie.
W 1921 roku został oddelegowany na Śląsk w celu prowadzenia agitacji narodowej. W czasie III Powstania Śląskiego służył w duszpasterstwie Grupy Wschód. W 1921 roku został proboszczem parafii wojskowej pw. Świętego Wojciecha w Wołkowysku.
16 grudnia 1921 roku został zatwierdzony w stopniu kapelana (ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku).
Od 1923 roku był proboszczem parafii wojskowej pw. Świętego Michała Archanioła w Złoczowie. Jako prezes złoczowskiego Wydziału Towarzystwa Polskiego Żałobnego Krzyża, uporządkował cmentarz wojskowy oraz przyczynił się do budowy mauzoleum 22 Polaków zamordowanych przez Ukraińców 27 marca 1919 roku.
Od 1927 roku był proboszczem parafii wojskowej pw. Świętego Stanisława Kostki w Nowej Wilejce. 12 października 1927 roku zdał egzamin dojrzałości przed Państwową Komisją Egzaminacyjną Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego.
Studia w Wilnie
Służąc w Wojsku Polskim na Wileńszczyźnie, studiował na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, uzyskując 27 września 1930 roku tytuł magistra filozofii na podstawie pracy „Duszpasterstwo obozowe w Polsce”.
W 1934 roku otrzymał stopień doktora na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie dysertacji „Rys dziejów duszpasterstwa wojskowego w Polsce w latach 968–1831”. Praca ta ukazała się drukiem w 1932 roku, opatrzona słowem wstępnym przez biskupa Władysława Bandurskiego nakładem Wojskowego Instytutu Wydawniczego w Warszawie.
Ks. Nowak był też autorem książek: Bractwo żołnierskie św. Michaela Archanioła, Warszawa 1932 oraz Duszpasterstwo wojskowe katolickie i prawosławne w Rosji, Wilno 1934 (pierwodruk w Księdze Pamiątkowej Koła Historyków U.S. B. 1923–1931, Wilno 1931).
Kapelan Garnizonu Lublin
1 czerwca 1934 roku został mianowany proboszczem parafii wojskowej pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Lublinie. Był również kapelanem Garnizonu Lublin. 1 stycznia 1934 roku otrzymał awans na stopień starszego kapelana, a 19 marca 1939 roku na stopień proboszcza (podpułkownika).
Z jego inicjatywy w 1935 roku wojsko i społeczeństwo Ziemi Lubelskiej ufundowało dla kościoła garnizonowego trzy dzwony upamiętniające dwudziestą rocznicę bitwy pod Jastkowem. Dzwony otrzymały imiona Józef – ku uczczeniu zasług Marszałka Józefa Piłsudskiego, Władysław – ku uczczeniu zasług biskupa legionowego Władysława Bandurskiego i Maryja – ku czci Królowej Korony Polskiej.
22 września 1938 roku został członkiem Sztabu Okręgowego Zaolziańskiego Korpusu Ochotniczego w Lublinie. Został również kapelanem tej formacji, do której zgłosiło się blisko dwa tysiące ochotników. W kwietniu 1939 roku mianowano go dziekanem Okręgu Korpusu nr II w Lublinie. Był honorowym kapelanem Związku Kaniowczyków i Żeligowczyków Okręgu Lubelskiego. W każdej parafii wojskowej, gdzie pełnił służbę, prowadził działalność kulturalno-oświatową w Związku Strzeleckim i Przysposobieniu Wojskowym.
Nie jest znana funkcja jaką pełnił we wrześniu 1939 roku. W kilku publikacjach podawana jest informacja, że był dziekanem improwizowanej Armii „Lublin”, ale w zachowanych dokumentach dotyczących tej formacji brak jest informacji, że funkcję tę pełnił.
Prawdopodobnie 14 września 1939 roku wraz z oddziałami generała brygady Mieczysława Smorawińskiego, dowódcy Okręgu Korpusu nr II w Lublinie wyszedł początkowo do Kowla, a potem do Włodzimierza Wołyńskiego.
W niewoli sowieckiej
Po 17 września 1939 roku w nieznanych okolicznościach dostał się do niewoli sowieckiej. Przebywał w obozie przejściowym dla polskich jeńców wojennych w Kozielszczynie w obwodzie połtawskim na Ukrainie, gdzie oficerów umieszczono w chlewach opróżnionych po wyginięciu na różycę świń.
Jego nazwisko umieszczono na liście jeńców wojennych i wyższych oficerów z 28 października 1939 roku więzionych w tym obozie.
4 listopada 1939 roku w grupie 1055 jeńców wojennych przewieziono go do obozu specjalnego NKWD w Kozielsku. Jego nazwisko znajduje się na liczącej 41 osób „Liście jeńców wojennych przetrzymywanych w obozie kozielskim, którzy mają zostać wysłani do obozu ostaszkowskiego” z 16 grudnia 1939 roku.
Świadectwa
W relacji z 20 kwietnia 1943 roku profesor Wacław Komarnicki, minister sprawiedliwości w rządzie generała Władysława Sikorskiego, cudem ocalony jeniec obozu w Kozielsku pisał:
Było kilku księży, na czele z ks. prałatem Wojtyniakiem, zastępcą biskupa polowego, ks. profesor Nowak, ks. mjr Jan Ziółkowski, ks. prof. Kantak i ks. Skorel. Księża ci odprawiali msze św. w niektóre niedziele, spowiadali, byli b. czynni. Ulegali dużemu prześladowaniu ze strony władz sowieckich. 3 siedziało w areszcie (…) W wigilię Bożego Narodzenia 24 grudnia 1939 wywieziono grupę księży, wszystkich prócz znajdującego się w areszcie ks. Ziółkowskiego.
Współwięzień z Kozielska Stanisław Swianiewicz w książce W cieniu Katynia napisał:
W Kozielsku mieliśmy szereg kapelanów wojskowych. Ponieważ wszyscy byli w mundurach, więc dopiero z biegiem czasu władze zorientowały się, że to nie byli regularni oficerowie. Spośród rzymskokatolickich kapelanów przypominam sobie ks. prałata Wojtyniaka (zastępca biskupa polowego), ks. Nowaka, ks.Ziółkowskiego, ks. Skorela. (…) W dzień wigilijny 1939 roku aresztowano i wywieziono wszystkich księży, zarówno rzymskokatolickich, jak prawosławnych i protestanckich.
23 grudnia 1939 roku, przed świętami Bożego Narodzenia, w 41-osobowej grupie więźniów, w tym dziewięciu kapelanów, został wywieziony z obozu. 29 grudnia 1939 roku przywieziono go do obozu NKWD w Ostaszkowie.
Podporucznik Franciszek Bator, jeden z cudem ocalałych z obozu w Ostaszkowie, wspominał:
23 marca 1940 r. Wielka Sobota. W naszej sali stół nakryty. Któryś z kolegów miał czyste prześcieradło. Godzina 11.30, chleb i sól na stole. Rozstawione nasze patrole, wszystko w porządku, bolszewików nie widać. Wchodzi prędko ksiądz pułkownik Nowak z Lublina, gdzieś zza spodni wyciąga stułę, całuje, kładzie na siebie, wodę święconą ma w kieszeni we flaszce, odmawia modlitwy i kropi nasze skromne święcone, po tym składa nam życzenia serdeczne, byśmy wkrótce do wolnej Ojczyzny wrócili. Dziękuję mu w naszym imieniu kol. Jarosz, łzy skrycie ze wszystkich oczu pomalutku padają. Święcenie skończone, druga sala melduje, że i u nich bezpiecznie. Idzie tam ksiądz, spieszyć się musi, bo dużo dziś obejść musi – 7000 ludzi. Wszyscy chcą mieć poświęcony chleb. Są też i inni księża, lecz bez tej stuły, więcej nie ma, jedna tylko cudem ocalała unikając rewizji. Ksiądz Nowak, jako jedyny kapelan w obozie w Ostaszkowie, miał stułę, którą ocalił mimo wielu rewizji.
Zamordowany w Twerze
6 kwietnia 1940 roku, na podstawie wykazu NKWD sporządzonego w Moskwie, odesłano go do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Kalinińskiego. Jego nazwisko znajduje się na Liście Wywozowej NKWD nr 05/3 z 5 kwietnia 1940 roku, pozycja 71 (sprawa nr 1331). 8 lub 9 kwietnia 1940 roku został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w budynku Obwodowego Zarządu NKWD w Kalininie (obecnie Twer). Ciało kapłana wrzucono do dołu śmierci w Miednoje – obecnie Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje.
Odznaczenia
Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem za Wojnę 1918–1921, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości i Krzyżem Waleczności Ochotniczej Sprzymierzonej Armii gen. Bułak-Bałachowicza. Posiadał odznaki honorowe 80 pułku piechoty Strzelców Wileńskich, 13 pułku ułanów Wileńskich i 19 pułku artylerii lekkiej.
Awansowany pośmiertnie na stopień pułkownika
Decyzją numer 439/MON z dnia 5 października 2007 roku minister obrony narodowej Aleksander Szczygło awansował go pośmiertnie na stopień pułkownika. Awans ogłoszono 9 listopada 2007 roku w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Upamiętnienie
Jego nazwisko umieszczono na pomniku Katyńskim przed kościołem garnizonowym w Lublinie oraz na tablicy w Katedrze Polowej Wojska Polskiego upamiętniającej kapelanów wojskowych poległych i zamordowanych w latach 1939–1956 pod okupacją sowiecką i w kościele w Wąsoszach a także na tablicy w kościele pw. Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika w Sankt Petersburgu, na której umieszczono nazwiska 425 księży – ofiar sowieckiego reżimu oraz na tablicy pamiątkowej w Parku im. Władysława Łokietka we Włocławku.
Tabliczki epitafijne z jego nazwiskiem znajdują się na ścianie Kaplicy Katyńskiej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie i na Polskim Cmentarzu Wojennym w Miednoje.
W ramach programu edukacyjnego „Katyń… ocalić od zapomnienia” posadzono Dęby Pamięci upamiętniające jego postać przed Szkołą Podstawową nr 14 im. Marszałka Józefa Piłsudskiego we Włocławku i przed Szkołą Podstawową im. Adama Mickiewicza w Golenicach koło Myśliborza.
Tekst: Bogusław Szwedo, Wierni do końca. Kapelani wojskowi ofiary zbrodni katyńskiej, Warszawa 2020 r.