Ksiądz Szymon Fedorońko
Kapłan Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, proboszcz (podpułkownik) służby stałej WP, Naczelny Kapelan Prawosławny Wojska Polskiego, pułkownik (pośmiertnie).
Urodzony 21 sierpnia 1893 roku w Czerteżu w powiecie sanockim. Syn Michała, księdza prawosławnego i Anastazji. W 1906 roku podjął naukę w gimnazjum w Sanoku. W 1912 roku po ukończeniu piątej klasy gimnazjum wstąpił do Prawosławnego Seminarium Duchownego w Żytomierzu. Egzamin dojrzałości zdał w Żytomierzu.
W 1917 roku otrzymał święcenia kapłańskie w ławrze Zaśnięcia Matki Bożej w Poczajowie. W latach 1918–1922 był proboszczem parafii prawosławnych w diecezji kijowskiej, w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu.
15 listopada 1922 roku otrzymał powołanie do służby czynnej w Wojsku Polskim. Został mianowany na stopień kapelana rezerwy (ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku). 1 grudnia 1922 roku został mianowany szefem duszpasterstwa rawosławnego Okręgu Korpusu nr X w Przemyślu. Był pierwszym wojskowym kapelanem prawosławnym w Przemyślu.
Zorganizował od podstaw duszpasterstwo wojskowe dla żołnierzy wyznania prawosławnego. Początkowo z uwagi na brak świątyni nabożeństwa dla prawosławnych żołnierzy odprawiał w różnych miejscach miasta. Wyjeżdżał również do jednostek leżących a terenie Okręgu Korpusu nr V w Krakowie, gdzie służyli żołnierze wyznania prawosławnego, lecz nie było kapelana. W takiej sytuacji przez dłuższy czas pełnił opiekę duszpasterską na terenie obydwu okręgów. Objął także opieką duchową prawosławną ukraińską emigrację oraz ludność cywilną w Przemyślu i okolicy.
Świadectwa
W opinii służbowej za 1922 rok, generał dywizji Franciszek Latinik, dowódca Okręgu Korpusu nr X w Przemyślu napisał:
Wybitny duszpasterz wyznania prawosławnego pracuje w myśl intencji dowódcy Okręgu Korpusu nr X. W bardzo krótkim czasie zorganizował służbę duszpasterstwa prawosławnego na terenie okręgu. W zupełności odpowiada na obecnym stanowisku szefa duszpasterstwa prawosławnego O.K.X. Wybitny duszpasterz wyznania prawosławnego (Wojskowe Biuro Historyczne, sygn. AP 3455).
W 1923 roku został przemianowany na kapelana zawodowego. 3 czerwca 1923 roku biskup Dionizy, metropolita warszawski i całej Polski, zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, udzielił mu błogosławieństwa na organizację parafii cywilnej przy świątyni garnizonowej w Przemyślu, do której należeli przeważnie emigranci rosyjscy i miejscowi Ukraińcy.
W opinii za rok 1924 generał Franciszek Latinik napisał:
Charakter zacny, stały, sumienny, pracuje z poświęceniem nad umoralnieniem żołnierzy i kieruje nimi w duchu państwowości polskiej. Lojalny. Cieszy się zaufaniem przełożonych. Bardzo inteligentny i wszechstronnie wykształcony. Wzór pracy i obowiązku. Nadaje się na wyższe stanowisko. Wybitny (WBH, sygn. AP 3809).
W opinii służbowej za 1925 rok, ks. protoprezbiter (pułkownik) Bazyli Martysz, szef Głównego Wojskowego Urzędu Duszpasterstwa Prawosławnego napisał:
Inteligentny, pracowity i energiczny kapelan. Jako szef duszpasterstwa prawosławnego bardzo dokładnie rozumie i sumiennie spełnia swe obowiązki. Językiem polskim włada doskonale, względem państwa bardzo lojalny (WBH, sygn. AP 3809).
W kolejnej opinii za rok 1928, generał brygady Andrzej Galica, dowódca Okręgu Korpusu nr X w Przemyślu napisał:
Charakter ustalony. Obowiązkowy, sumienny, pilny, wyrobiony politycznie i świadomy swych celów. Inteligencja wrodzona i żywa. Umysł bystry i szybko orientujący się. Nadaje się na każde stanowisko w duszpasterstwie prawosławnym. Wnioski: Ks. Fedorońko Szymon nadaje się w zupełności na obecne stanowisko i na wyższe w służbie duszpasterstwa prawosławnego. Wniosek na wysunięcie na starszego kapelana ze względu na starszeństwo i wybitne kwalifikacje (WBH, sygn. AP 3817).
15 kwietnia 1928 roku został podniesiony do godności protojereja. 6 listopada 1928 roku został mianowany dziekanem prawosławnym Okręgu Korpusu nr II w Lublinie. Pełnił posługę dla kilku tysięcy żołnierzy wyznania prawosławnego służących w 15 garnizonach. W uzasadnieniu wniosku z 16 stycznia 1931 roku o odznaczenie księdza Fedorońko Srebrnym Krzyżem Zasługi, dowódca Okręgu Korpusu nr II w Lublinie, generał brygady Jerzy Dobrodzicki napisał:
Praca oświatowa w wojsku. Propagowanie idei państwowości polskiej na kresach wśród ludności wyznania prawosławnego oraz organizacja cywilnego duchowieństwa prawosławnego celem skuteczniejszego zrealizowania tejże, co szczególnie uwidoczniło się w roku 1930. Przy tym doskonały duszpasterz, starający się wybitnie o dobro powierzonego żołnierza. Wyniki pracy nadzwyczajne (WBH, sygn. KZ 28–74).
4 lutego 1934 roku otrzymał awans na stopień starszego kapelana (ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1934 roku). W 1934 roku został szefem duszpasterstwa prawosławnego Okręgu Korpusu nr I w Warszawie. Od 20 marca 1934 roku równocześnie pełnił funkcję tymczasowego zastępcy szefa Głównego Wojskowego Urzędu Duszpasterstwa Wyznania Prawosławnego. W listopadzie 1934 roku z ramienia duszpasterstwa wojskowego wszedł w skład komisji specjalnej zajmującej się tłumaczeniem tekstów liturgicznych z języka cerkiewnosłowiańskiego na polski powołanej przez metropolitę Dionizego, na której czele stanął biskup lubelski Sawa.
W grudniu 1934 roku minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki powierzył mu pełnienie obowiązków szefa Głównego Wojskowego Urzędu Duszpasterstwa Wyznania Prawosławnego – Naczelnego Kapelana Prawosławnego Wojska Polskiego. 6 kwietnia 1936 roku został zatwierdzony na tym stanowisku.
11 listopada 1935 roku po raz pierwszy w odrodzonej Polsce w garnizonowej cerkwi prawosławnej na Pradze odprawił w języku polskim molebień – nabożeństwo dziękczynne w intencji państwa polskiego. Był orędownikiem polonizacji prawosławia. Zarówno on jak i podlegli mu prawosławni kapelani wojskowi z okazji świąt państwowych odprawiali w cerkwiach garnizonowych nabożeństwa w języku polskim.
19 marca 1937 roku otrzymał awans na stopień proboszcza (podpułkownika). 1 lipca 1937 roku metropolita Dionizy nadał mu godność protoprezbitera.
W 1939 roku został powołany na członka Kuratorium Prawosławnego Instytutu Naukowo-Wydawniczego utworzonego w Grodnie. Współpracował z prasą wydawaną przez ten instytut, m.in. z „Miesięcznikiem Prawosławnym”.
W niewoli sowieckiej
We wrześniu 1939 roku, wykonując polecenie władz wojskowych, wyjechał na wschodnie tereny Polski. Po 17 września 1939 roku w nieznanych okolicznościach dostał się do niewoli sowieckiej, prawdopodobnie w rejonie Równego. Osadzono go w obozie specjalnym NKWD w Starobielsku. Przed świętami Bożego Narodzenia został zabrany z obozu i odtąd ślad po nim zaginął. Mimo zabrania z obozu starobielskiego, aż do 2 marca 1940 roku figurował na stanie obozu, co może świadczyć o tym, że był najprawdopodobniej przetrzymywany w którymś z lokali w mieście podległych komendzie łagru.
2 marca 1940 roku został wysłany ze Starobielska do Moskwy do dyspozycji I Wydziału Specjalnego Głównej Dyrekcji Bezpieczeństwa Państwowego NKWD ZSRR. 11 kwietnia 1940 roku razem z ks. Mikołajem Ilkówem przewieziono go z moskiewskiego więzienia na Butyrkach do obozu w Kozielsku.
28 kwietnia 1940 roku, na podstawie wykazu NKWD sporządzonego w Moskwie, został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego. Jego nazwisko znajduje się na liście wywozowej nr 052/4 z 27 kwietnia 1940 roku, pozycja 107 (nr sprawy 4919). 30 kwietnia 1940 roku został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Lesie Katyńskim lub w piwnicy więzienia wewnętrznego Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku. Ciało kapłana oprawcy wrzucili do dołu śmierci w Katyniu – obecnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu.
Rozpoznany podczas ekshumacji w Katyniu
22 maja 1943 roku w czasie niemieckiej ekshumacji w Lesie Katyńskim został rozpoznany. Znaleziono przy nim kwit sowiecki na odebrane przedmioty w obozie. Jako Fezazońko Szymon figuruje pod numerem AM 2713 w rejestrze Amtliches Material zum Massenmord von Katyn wydanym w 1943 roku w Berlinie i na liście Komisji Technicznej Polskiego Czerwonego Krzyża pod numerem 02713 i w wykazie Dalsza lista ofiar katyńskich, opublikowanym w „Gońcu Krakowskim”, nr 149 z 30 czerwca 1943 roku. Po ekshumacji jego ciało złożono w mogile bratniej IV.
Odznaczenia
11 listopada 2018 roku postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy: Jako wyraz najwyższego szacunku wobec znamienitych zasług poniesionych dla chwały, dobra i pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, z okazji Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego. Odznaczony był także Srebrnym Krzyżem Zasługi (1931 r., za zasługi na polu pracy duszpasterskiej i kulturalno-oświatowej w wojsku), Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości i Medalem za Długoletnią Służbę.
Posiadał odznaczenia Kościoła prawosławnego: skufię, kamiławkę, Krzyż Złoty na szyję oraz godność protoprezbitera. W 1939 roku patriarcha Rumuńskiego Kościoła Prawosławnego Miron uhonorował go Krzyżem Patriarszym.
Awans
Decyzją numer 439/MON z dnia 5 października 2007 roku minister obrony narodowej Aleksander Szczygło awansował go pośmiertnie na stopień pułkownika. Awans ogłoszono 9 listopada 2007 roku w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Upamiętnienie
8 listopada 2008 roku Prezydent RP Lech Kaczyński i metropolita warszawski arcybiskup Sawa odsłonili obelisk poświęcony rodzinie Fedorońków przy Soborze Metropolitarnym pw. Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny przy zbiegu al. Solidarności i ul. Jagiellońskiej na warszawskiej Pradze. Na frontonie cerkwi pw. Świętego Jana Klimaka w Warszawie na Woli w Warszawie umieszczono tablicę poświęconą jego pamięci.
Tabliczki epitafijne z jego nazwiskiem znajdują się na ścianie Kaplicy Katyńskiej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie, na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu oraz na Katyńskiej Ścianie Pamięci w krakowskim kościele garnizonowym pw. Świętej Agnieszki.
8 października 2009 roku w ramach programu edukacyjnego „Katyń… ocalić od zapomnienia” w Alei Katyńskiej na Cmentarzu Centralnym w Sanoku posadzono Dąb Pamięci upamiętniający jego postać.
Jego postać umieszczono na ikonie przedstawiającej prawosławnych męczenników katyńskich w ikonostasie cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego w kompleksie Memoriału Katyńskiego w Lasach Katyńskich, poświęconej 15 lipca 2012 roku przez Cyryla I, patriarchę moskiewskiego i całej Rusi.
Szymon Fedorońko oraz jego synowie byli wspomniani w tekście przemówienia pt. „Wolność i Prawda”, przygotowanego przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego do wygłoszenia 10 kwietnia 2010 roku w Katyniu, w czasie obchodów 70 rocznicy zbrodni katyńskiej. Do uroczystości nie doszło z powodu tragicznej katastrofy polskiego samolotu w Smoleńsku.
Był żonaty (w 1917 roku) z Elizą z d. Kislinger, która po przejściu na prawosławie zmieniła imię na Wiera (zm. 10 stycznia 1982 roku w Warszawie). Miał trzech synów: Aleksandra (ur. 21 stycznia 1918 roku w Żytomierzu), pilota 300 Dywizjonu Bombowego Ziemi Mazowieckiej, zestrzelonego nad Mannheim w Niemczech 25 kwietnia 1944 roku; Wiaczesława (ur. 20 lutego 1920 roku), plutonowego podchorążego AK ps. „Sławek”, zastępcę dowódcy 153 plutonu w 1 kompanii „Poraj” w IV Zgrupowaniu „Gurt” AK, poległego w Powstaniu Warszawskim 18 sierpnia 1944 roku w ataku na niemiecką placówkę w barze „Żywiec” przy zbiegu al. Jerozolimskich i ul. Marszałkowskiej; Oresta (ur. 24 maja 1922 roku), podchorążego AK, ps. „Fort”, żołnierza Kedywu, poległego jako żołnierz batalionu saperów praskich AK 1 sierpnia 1944 roku w walce na pl. Dąbrowskiego. Symboliczny grób rodziny Fedorońków znajduje się na cmentarzu prawosławnym na warszawskiej Woli.
Tekst: Bogusław Szwedo, Wierni do końca. Kapelani wojskowi ofiary zbrodni katyńskiej, Warszawa 2020 r.